Ethiek en deontologie worden vaak als synoniemen gebruikt in de dagelijkse taal. Toch verwijzen deze twee begrippen naar verschillende mechanismen: de ene betreft een persoonlijke reflectie over wat juist is, de andere een corpus van regels opgelegd door een beroep. Het begrijpen van hun samenhang maakt het mogelijk om de verplichtingen die op een professional rusten en de beoordelingsruimte die hem rest beter te situeren.
Ethiek, deontologie en moraal: vergelijkende tabel van de drie begrippen
Voordat we de verschillen tussen ethiek en deontologie analyseren, moeten we een derde term integreren die vaak de lezing vertroebelt: de moraal. Deze drie concepten vormen een gradatie, van de meest rigide collectieve norm tot de meest vrije individuele reflectie.
| Criteria | Moraal | Deontologie | Ethiek |
|---|---|---|---|
| Oorsprong | Sociale, religieuze of culturele normen | Regels vastgesteld door een orde of een professionele instantie | Persoonlijke reflectie over waarden en principes |
| Natuur | Prescriptief: wat is toegestaan of verboden | Normatief: plichten tegenover het publiek, de cliënten, het beroep | Reflectief: vragen over wat juist is in een gegeven situatie |
| Dwingende kracht | Sociale druk, geen directe juridische sanctie | Mogelijke disciplinaire sanctie (waarschuwing, schorsing) | Geen formele sanctie, valt onder het innerlijke morele kompas |
| Reikwijdte | Universieel binnen een culturele groep | Beperkt tot de leden van een gereguleerd beroep | Individueel en contextueel |
| Concreet voorbeeld | Niet liegen | Respecteer het beroepsgeheim (medisch deontologisch code) | Beslissen om informatie te onthullen om een kwetsbaar derde te beschermen |
Deze gradatie, geïdentificeerd in de Canadese juridische terminologie, onderscheidt de juridische norm, de deontologische regel en de ethische waarde als drie hiërarchische niveaus. Een professional kan zijn deontologische code letterlijk naleven terwijl hij geconfronteerd wordt met een ethisch dilemma dat de code niet oplost.
Om de definities van ethiek en deontologie verder te verkennen, moet men onderzoeken hoe deze twee registers concreet interageren in de beroepsuitoefening.
Etymologie en definities: waarom ethiek en deontologie niet hetzelfde zeggen
Het woord ethiek is afgeleid van het Griekse êthos, wat “gewone manier van zijn” betekent. Het verwijst naar een vraagstelling over de ideale principes waarnaar men streeft. Ethiek gebiedt niet: het ondervraagt, weegt, plaatst een actie in een horizon van waarden.
Deontologie, opgebouwd uit het Griekse deon (plicht) en logos (woord), verwijst letterlijk naar het woord over plichten. Het produceert codes, charters, geformaliseerde verplichtingen. Een deontologische code stelt de plichten tegenover het publiek en het beroep vast, met sancties in geval van tekortkomingen.
Het onderscheid ligt dus in de aard van de relatie tot de regel. Deontologie zegt “je moet”; ethiek vraagt “wat moet ik doen in deze specifieke situatie?”. In het sociaal werk, bijvoorbeeld, verplicht de deontologie het respect voor de waardigheid van de begeleide personen, terwijl de ethische reflectie de professional begeleidt wanneer hij moet arbitreren tussen twee tegenstrijdige principes (bescherming van een minderjarige en respect voor de privacy van een gezin).
Recente deontologische codes: wanneer de professionele regel sneller evolueert dan de ethische reflectie
De deontologische codes zijn niet statisch. Hun regelmatige update illustreert de voortdurende spanning tussen formele regels en ethische beoordeling.
Het voorbeeld van de nieuwe deontologische code voor advocaten
Het decreet van 12 juli 2005 over de deontologische regels van het beroep van advocaat is ingetrokken en vervangen door een nieuwe deontologische code voor advocaten aangenomen bij decreet van 30 juni 2023. De Nationale Raad van Orde van Advocaten heeft in oktober 2023 een interpretatieve leidraad gepubliceerd.
Dit nieuwe kader staat reclame en persoonlijke sollicitatie onder voorwaarden toe, met uitsluiting van misleidende, vergelijkende of denigrerende reclame. Daarentegen blijft het gebruik van getuigenissen of succespercentages onderhevig aan de “belangrijke principes” (beroepsgeheim, loyaliteit, onafhankelijkheid), dat wil zeggen aan de ethische beoordeling van elke advocaat.
Deze beweging is onthullend: deontologie versoepelt op communicatie terwijl de ethische eis toeneemt. De formele regel trekt zich terug waar de individuele beoordeling kan plaatsvinden, maar verhardt de lijn op de fundamentele waarden.
Andere betrokken beroepen
Dezelfde dynamiek is waarneembaar in andere gereguleerde sectoren:
- De medische deontologische code ondergaat een hervorming die met name betrekking heeft op het gebruik van sociale media door artsen, verwijzend naar de plicht tot terughoudendheid, een begrip dat op de grens ligt tussen deontologie en persoonlijke ethiek.
- De deontologische code voor architecten is recent herzien, met vragen over de werkelijke bescherming die deze biedt tegen contractuele praktijken.
- De Internationale Raad van Verpleegkundigen heeft een nieuwe deontologische code gepubliceerd, waarin kwesties met betrekking tot digitale gezondheid en teleconsultatie zijn opgenomen.
In elk geval schetst de code een perimeter van plichten. Wat buiten deze perimeter valt, de grijze zones, de grensgevallen, valt onder de ethische deliberatie van de beoefenaar.
Toegepaste ethiek en deontologie: waar ligt de grens in de dagelijkse praktijk
Ethiek is zowel algemeen (het reflecteert op principes) als specifiek (het richt zich op unieke situaties). De deontologie daarentegen werkt met categorieën: een bepaalde handeling is al dan niet in overeenstemming met de code.
Dit verschil in werking creëert productieve fricties. Een zorgprofessional die geconfronteerd wordt met een kwetsbare patiënt die een behandeling weigert, respecteert de deontologie door de vrije en geïnformeerde toestemming te verkrijgen. De ethische reflectie begint wanneer hij oordeelt dat deze weigering de persoon in gevaar brengt en dat geen enkele geschreven regel hem vertelt hoe te arbitreren.
De vier grote principes van de klinische ethiek (autonomie, weldoen, niet-schaden, rechtvaardigheid) dienen dan als kompas. Ze vervangen de deontologische code niet: ze komen in actie waar de code stopt.
De deontologie beschermt de professional door hem een controleerbaar kader te bieden. Ethiek maakt hem verantwoordelijk door hem voor zijn eigen oordeel te plaatsen. Een competente professional verbindt de twee registers zonder ze te verwarren: hij past de regels van zijn code toe en mobiliseert vervolgens zijn ethische reflectie wanneer de situatie verder gaat dan wat de regel voorziet. Deze samenhang, ver van theoretisch, structureert de dagelijkse praktijken in het sociaal werk, de geneeskunde, het recht en alle gereguleerde beroepen.
